της ΝΑΤΑΣΑΣ ΚΕΣΜΕΤΗ
[Temple Grandin – Debra Moore, Πλοήγηση στόν Αὐτισμό, επιμ. Αγγελική Γενά, μτφρ. Γιώργος Τσακονίτης, Gutenberg, Ἀθήνα 2025] [1]
Ἐπιγραμματικά θά πῶ αὐτό πού ἀποκόμισα ἀπό την μελέτη τοῦ τόμου Πλοήγηση στόν Αὐτισμό: Πρόκειται γιά ἕναν εἰλικρινή, ξεκάθαρο και ἐξαιρετικά χρήσιμο πλοηγό συνομιλίας μέ τήν ἐλπίδα γιά ὅλους μας· εἴτε ἐμπίπτουμε εἴτε ὄχι στίς περιπτώσεις τοῦ αὐτιστικοῦ φάσματος.
Καί ἀμέσως θά ἀναφερθῶ σέ μιάν ἐξαιρετικά δημιουργική στιγμή ἀπό τη ζωή ἑνός πουλιοῦ τῆς Αὐστραλίας, τό bower bird, πού στά ἑλληνικά τό ὀνομάζουμε πλεκτοπούλι. Ἐλπίζω νά ἔχετε δεῖ τό σχετικό ντοκιμαντέρ –και ἄν ὄχι εὔχομαι νά το δεῖτε– για νά θαυμάσετε πῶς πλέκει καί στολίζει ἕνα νυμφώνα, συγκεντρώνοντας διάφορα κλαδάκια και ἄλλα μέ ὑπέροχα χτυπητά χρώματα. Ἡ πρόθεση καί ἡ ἐλπίδα του εἶναι να προσελκύσει μιά θηλυκιά, και ἄν κάποια δείξει ἐνδιαφέρον καί πλησιάσει, τότε τό πλεκτοπούλι προχωρεῖ στήν ἐκτέλεση ἑνός χοροῦ μέσα ἀπό τήν νυφική πύλη πού ἔχει ἀρχιτεκτονήσει.
Κάθε μιά καί ὅλες μαζί αὐτές οἱ εὐφάνταστες, ἐπίμονες καί ἐνδεχομένως ἐπίπονες πράξεις, εἶναι ἀπόπειρες Συνομιλίας, μέ ἐλπίδα καί σκοπό την ἐπικοινωνία, πού στήν συγκεκριμένη περίπτωση θά εἶναι τό εὐτυχές ζευγάρωμα καί ἡ γέννηση νεοσσῶν. Ὁ τόμος πού παρουσιάζεται ἀπόψε περιέχει πλῆθος δημιουργικῶν στιγμῶν καί τρόπων σάν τούς παραπάνω, και εἶναι ἕνας εἰλικρινής πλοηγός πρός το ἀκρωτήριο τῆς καλῆς ἐλπίδας, μέ ὅ,τι σημαίνει αὐτό γιά ὅλους τούς ἐμπλεκόμενους στό Φάσμα.
Σπεύδω νά προσθέσω ἕνα στίχο τοῦ, πλέον τῶν 90 χρόνων Ἀμερικανοῦ ποιητή-ἀγρότη, φιλόσοφου και ἀκτιβιστή, Wendell Berry πού λέει ἀπερίφραστα: Εἶναι δύσκολο να ἐλπίζεις. Δυσκολότερο καθώς γερνᾶς, γιατί ἡ ἐλπίδα δέν πρέπει νά ἐξαρτᾶται ἀπό τό νά νιώθεις ὄμορφα
Διευκρινίζω τώρα δύο πράγματα:
α) Στήν εὐσύνοπτη εἰσήγησή μου θά περιοριστῶ στόν χῶρο πού ὡς πεζογράφος – δοκιμιογράφος ὀφείλω νά ἐποπτεύω, δηλαδή μέσα τά ὅρια τῆς λογοτεχνίας.
β) Στήν ἐμπειρία ἤ μᾶλλον ἐμπειρίες πού εὐνοήθηκα νά κερδίσω ἀπό παλαιότερη ἐθελοντική ἐργασία μου στο Ἰνστιτοῦτο συστημικῆς ἀνάλυσης τῆς συμπεριφορᾶς, πού τώρα ἑδρεύει στήν Καλλιθέα (τότε ἦταν στην Νέα Σμύρνη) καί πού ἀποτελεῖ δημιούργημα ἀγάπης, ἐπιστημοσύνης καί φροντίδας τῆς καθηγήτριας κ. Ἀγγελικῆς Γενά. Τότε γιά πρώτη φορά γνώρισα ἀπό κοντά μικρά καί μεγαλύτερα παιδιά στό αὐτιστικό φάσμα, τούς γονεῖς, τούς ἐκπαιδευτές τους.
Στήν ἀρχή ξαφνιάστηκα, στήν συνέχεια ἐξοικειώθηκα με ἕνα διαρκῶς αὐξανόμενο αἴσθημα θαυμασμοῦ. Ἡ μαθητεία μου πού ξεκίνησε τότε, συνεχίζεται τώρα μέ τήν Πλοήγηση στον Αὐτισμό καί θεωρῶ πώς εἶναι μαθητεία γιά κάθε ἀναγνώστη πού ἐπιθυμεῖ νά πλοηγηθεῖ στήν ἀπέραντη χώρα τῶν Aspergers.
Γιά τό ταξίδι παρέχονται οἱ ἀναγκαῖες κατευθυντήριες ὁδηγίες, καί, γιά νά χρησιμοποιήσω σχετικές μεταφορές: ποικίλα ὄργανα σύγχρονης ναυσιπλοϊας, ὅπως λεπτομερεῖς χάρτες μέ ἐπισήμανση τόσο τῶν ἰσχυρῶν ρευμάτων, καί τῶν ἐπικίνδυνων ὑφάλων, ὅσο καί τῶν ὑπήνεμων λιμένων.
Ἄν ὀνομάσουμε τά παραπάνω κλειδιά για καλά ἀμπαρωμένες πόρτες, μαθαίνουμε πώς ἔχουν νά κάνουν μέ τά ἑξῆς πού θα ἀπαριθμήσω ἐν συντομία:
α. τήν ὑιοθέτηση νέων νοοτροπιῶν
β. την πίστη στήν μοναδικότητα κάθε μικροῦ ἤ μεγάλου πού πάσχει ἀπό κάποια αὐτιστική διαταραχή.
γ. τήν εὐελιξία προσέγγισης , τόσο ἀπό πλευρᾶς ἐκπαιδευτῶν ὅσο καί γονέων μαζί μέ τόν εὑρύτερο κύκλο κάθε οἰκογένειας.
δ. τη συστηματική ἀποφυγή χρήσης πινακίδων, δηλαδή τίς ταμπέλες πού βρίσκονται σέ ὑπεραφθονία ὡς πρός τόν χαρακτηρισμό κάθε μοναδικῆς περίπτωσης. Γιατί οἱ ταμπέλες φυλακίζουν καί καταδικάζουν
ε. τή μνήμη τοῦ μέλλοντος: Κάθε παιδί στό φάσμα τοῦ αὐτισμοῦ εἶναι ἕνας μέλλοντας ἐνήλικος ἀνθρωπος. Γονεῖς καί ἐκπαιδευτές ὀφείλουν νά τό προετοιμάσουν γιά τήν μελλοντική του ἐνηλικίωση, τίς προκλήσεις πού θά ἀντιμετωπίσει, τίς ἀλλαγές σέ ὅλους τούς τομεῖς τῆς ζωῆς του.
στ. τό γεγονός πώς τίποτα δέν εἶναι αὐτονόητο, γιά τό παιδί πού βρίσκεται σέ κάποιο σημεῖο τοῦ φάσματος. Ἤ ἀλλιῶς: ὅ,τι εἶναι αὐτονόητο γιά κάθε ἄλλον ἐκτός φάσματος, δέν ἰσχύει γιά τόν διαγνωσθέντα με αὐτισμό.
Οἱ συνέπειες τοῦ παραπάνω, δηλαδή τοῦ μηδενός αὐτονόητου, σέ μένα πάντως προκάλεσαν τεράστια ἔκπληξη! Ἐξηγοῦμαι πάραυτα κάνοντας μιάν ἐρώτηση:
Εἶναι δυνατόν να μήν ἔχει κάποιος αἰσθητηριακή ἀντίληψη τοῦ πόνου; Μάλιστα εἶναι! Στίς σελ. 126 -128 τοῦ τόμου δίνονται ξεκάθαρα παραδείγματα. Διαβάζω ἀπό κεῖ: «Ἄλλα πάλι παιδιά μπορεῖ νά ἔχουν αὐτό πού ὀνομάζεται αἰσθητηριακή ἀγνωσία. Τά παιδιά αὐτά ἀδυνατοῦν νά ἀναγνωρίσουν τά εἰσερχόμενα αἰσθητηριακά δεδομένα παρόλο πού οἱ πρωτογενεῖς αἰσθητηριακές τους λειτουργίες δέν ἔχουν προσβληθεῖ καί δέν παρουσιάζουν γενική νοητική ἔκπτωση. Ἄν ἡ ἀγνωσία τους ἀφορᾶ εἰδικά τόν πόνο, σοβαρά ἰατρικά προβλήματα μπορεῖ νά παραμείνουν ἀδιάγνωστα μέχρις ὅτου ἐμφανιστοῦν συμπτώματα διαφορετικά ἀπό τόν πόνο. […] Φανταστεῖτε ἕνα παιδί πού βιώνει τέτοιες ἔντονες διακυμάνσεις ὡς πρός τόν πόνο καί ἔχει οὐρολοίμωξη. Μπορεῖ στήν διάρκεια μιᾶς ἑβδομάδας, τή μιά μέρα νά μήν αἰσθάνεται τίποτα, τήν ἑπομένη νά βιώνει μιάν ἥπια δυσφορία και την τρίτη νά κλαίει σπαρακτικά ἀπό τόν πόνο. Αὐτές οἱ διακυμάνσεις στό βίωμα καί τίς ἀναφορές τοῦ παιδιοῦ μπορεῖ να καθυστερήσουν τή διάγνωση μιᾶς ἀσθένειας ἤ ἀκόμη νά ὁδηγήσουν τόν γονέα ἤ τόν πάροχο να παρακάμψει τά παράπονα τοῦ παιδιοῦ». Ἡ Temple Grandin τονίζει: «Οἱ ἐκπαιδευτικοί, οἱ γονεῖς και οἱ θεραπευτές πρέπει νά ρωτοῦν εὐθέως τά παιδιά γιά τό πῶς αἰσθάνονται. Τά παιδιά δεν πρόκειται ἀπαραίτητα νά προσφέρουν ἀπό μόνα τους τίς πληροφορίες».
Ὁ πλοηγός μας, στάθηκε πρόκληση για μένα να ψάξω, να βρῶ και να σᾶς ἀναφέρω τήν περίπτωση τοῦ ζωγράφου Laurence Stephen Lowry. Γιά τό ἀποτράβηγμα στήν συμπεριφορά του ἔχουν διατυπωθεῖ πολλές θεωρίες. Ὁ καθηγητής Michael Fitzgerald, Δουβλινέζος ψυχίατρος,[2] πιστεύει πώς τά χαρακτηριστικά του ὑποδεικνύουν πώς ἦταν αὐτιστικός. Σᾶς παραπέμπω στό διαδίκτυο, στόν ἱστότοπο The Potential Genius of Aspergers: Ἡ ἐν δυνάμει ἰδιοφυϊα τῶν Ἀσπεργκερς.
Μεταφράζω τώρα ἀπό τό ἰρλανδικό ἰατρικό περιοδικό Irish journal of medical science [3] μερικές ἀπό τά χαρακτηριστικές συμπεριφορές τοῦ Λόρυ: «Δέν ἔκανε φίλους στο σχολεῖο, ποτέ δέν πέτυχε στίς ἐξετάσεις, ἦταν ἀδέξιος καί ἀπελπιστικά ντροπαλός με τούς ξένους. Δέν ἔδειχνε κανένα ἐνδιαφέρον νά σχετίζεται με τούς συνομηλίκους του, νά συμμετέχει στίς δράσεις καί τά παιχνίδια. Προτιμοῦσε τήν συντροφιά ὅσων λίγων γνώριζε καί ὄχι νέων γνωριμιῶν. Στά σχολικά χρόνια δεχόταν μονίμως πειράγματα, ἦταν ὁ διαφορετικός καί τό πρόβλημα τῶν δασκάλων. Ἀλλά… ἀπό πολύ μικρή ἡλικία ἔδειχνε ἐντυπωσιακή ἀφοσίωση στό νά σκιτσάρει. Το ἴδιο συνεχίστηκε μεγαλώνοντας, σέ βαθμό πού νά τόν περιγράψουν ὡς… σκιτσομανή: addicted to his art. Ζωγράφιζε ἐπίσης ἐξαιρετικά πορτραῖτα. Ὅταν ἔπιασε δουλειά ὡς εἰσπράκτορας ἐνοικίων, παρατηροῦσε μέ μεγάλη προσοχή γύρω του, κι ὅταν ἔβρισκε κάτι πού τόν ἐνδιέφερε… σταματοῦσε ξαφνικά στό δρόμο καί ζωγράφιζε σ’ὅποιο κομάτι χαρτί ἤ ἐφημερίδα ἔβρισκε διαθέσιμο. Τό μαρτυροῦσαν οἱ συνάδελφοί του και οἱ κάτοικοί τῆς ἑκάστοτε περιοχῆς. Στήν ἐνήλικη ζωή του ποτέ δέν ἔζησε κάποια «ρομαντική ἱστορία», ἄν καί εἶχε μιά σειρά ἀπό φίλες.Ὅλες παρουσίαζαν τά ἑξῆς κοινά χαρακτηριστικά: παρόμοια ἡλικία καί ἐμφάνιση. Δέν ἔδειξε ποτέ ἔντονα συναισθήματα, π.χ στόν θάνατο κάποιου φίλου · μέ ἐξαίρεση τον θάνατο τῆς μητέρας του, ὁπότε γιά μῆνες ἦταν καταθλιπτικός καί ἀποσυρμένος. Ὁ ἴδιος μιλώντας γιά τόν πατέρα του, ἔλεγε πώς τίποτα δεν τον συγκινοῦσε, τίποτα δεν τον εὐχαριστοῦσε, ἦταν σάν να ζοῦσε γιατί ἔτσι ἔπρεπε να κάνει. Μιά περιγραφή ταιριαστή καί γιά τον ἴδιο.
Ἡ δυσκολία του στο χῶρο τῶν ἀμοιβαίων κοινωνικά σχέσεων εἶναι συμβολικά φανερή στήν ζωγραφική του, ὅπου: οἱ χαρακτῆρες στίς ἐργατικές καί βιομηχανικές περιοχές εἶναι γενικῶς μικρούτσικες φιγοῦρες καί δείχνουν ἀπομονωμένοι μεταξύ τους. Ἡ αὐθεντικότητα τοῦ ζωγραφικοῦ του ἔργου δέν ἔγινε εὔκολα ἀποδεκτή ἀπό τό περιβᾶλλον τῆς κατεστημένης Τέχνης. Κατά βάση ἦταν αὐτοδίδακτος. Όμως ἀποδείχτηκε ἀποφασισμένος, ἐξαιρετικά ἐργατικός, ἐπίμονος, δίχως νά τόν πτοεῖ ἡ ἀποδοχή ἤ ἡ ἀπόρριψη τῆς δουλειᾶς του κι ἀνάμεσά τους, ἡ χειρότερη ὅλων: ἡ πλήρης ἀπόρριψη τῆς μητέρας του. Ἔχει γυριστεῖ μιά ἀριστουργηματική ταινία πάνω σ’αὐτό μέ τίτλο Μrs Lowry Son καί μπορεῖτε νά τήν δεῖτε στό διαδίκτυο».
Δίχως αὐτές τίς ποιότητες του καί ἐνώπιον τόσων ἐναντιο τήτων, εἶναι πολύ ἀπίθανο πώς θά κατάφερνε νά ἐπιμείνει καί νά ἐπιτύχει. Γιατί ἐν τέλει ἀναδείχθηκε στόν ἀγαπημένο ζωγράφο τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα στήν Ἀγγλία. Ὡστόσο ἦταν τόσο σεμνός και μετριόφρων, πού ἀκόμη κι ὅταν ἔγινε γνωστός και ἀπέκτησε φήμη ἔλεγε: «Δέν εἶμαι καλλιτέχνης, ἁπλῶς κάποιος πού ζωγραφίζει».
Τέλος, θα σᾶς δώσω δυό παραδείγματα ἀπό τήν Λογοτεχνία. Τό πρῶτο ἀνήκει στά πιό δικά μας, καί λυπᾶμαι πού δέν ὑπάρχει χρονική ἄνεση γιά νά σᾶς τό διαβάσω. Πρόκειται γιά τό διήγημα Τό Χριστός Ἀνέστη τοῦ Γιάννη, γραμμένο τό 1914 ἀπό τον Ἀλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Δέν θά σᾶς ἀποκαλύψω πῶς γιόρτασε μέ ἕνα προσωπικό καί κατάδικό του Χριστός Ἀνέστη ὁ Παπαδιαμαντικός Γιάννης, γιά νά διαβάσετε καί νά ξαναδιαβάσετε τη διήγηση, ὅπου ὁ συγγραφέας περιγράφει τίς λωλάδες τοῦ Γιάννη (ὁ ὁποῖος ἔχει τρομερή δυσκολία στό νά μιλήσει ἔτσι πού νά γίνει κατανοητός) καί κυρίως τόν καημό τῆς μάνας του. Γράφει:
Ἡ μάνα του ἐπειδή τόν εἶχε μονογενῆ, συχνά ἔταζε καί παρεκάλει τούς Ἁγίους «νά τόν κάμουν καλά». Πλήν φαίνεται ὅτι αὐτός ἦτο ἀρκετά καλά, σχεδόν καλύτερα ἀπό πλείστους ἄλλους, καί οἱ Ἅγιοι δέν ἔκρινον ὅτι ἐσύμφερε νά τοῦ δώσουν ἐκεῖνο τό ὁποῖο ἡ μάνα του ὠνόμαζε «τήν ὑγειά του» δηλ. τήν ἐλευθερία νά κακουργῆ ἐν γνώσει.
Ὁ Παπαδιαμάντης ἐδῶ, δίνει μιά ρηξικέλευθη ἑρμηνεία τόσο τῆς ὑγείας ὅσο και τῆς ἐλευθερίας τῶν ἀνθρώπων. Μιάν ἄλλη ὀπτική.
Αὐτό πρωτίστως διέκρινα μελετώντας τήν Πλοήγηση στόν Αὐτισμό: μιάν ἄλλη ὀπτική καί πολλές κρυμμένες προοπτικές στό τόσο εὐρύ φάσμα τοῦ αὐτισμοῦ.
Τό δεύτερο λογοτεχνικό παράδειγμα ἀφορᾶ στήν Τσίλι. Αὐτό εἶναι τό ὄνομα ἡρωϊδας τοῦ Ἄαρον Άππελφελντ στό ὁμώνυμο μυθιστόρημά του, μέ ὑπότιτλο Ζωή στή Σκιά τοῦ Θανάτου. Ἔχει μεταφραστεῖ στή γλώσσα μας καί μπορεῖτε να τό βρεῖτε μέ θαυμάσιο ἐπίμετρο τοῦ Σταύρου Ζουμπουλάκη. Ἡ Τσίλι εἶναι ἕνα παιδί μέ νοητική ὑστέρηση, μέλος μιᾶς πολυμελοῦς οἰκογένειας· μεγάλωσε παραμελημένη ἀνάμεσα στά σκουπίδια τῆς φτωχῆς τους αὐλῆς, κι ὅταν ἄρχισε ὁ διωγμός τῶν Ἑβραίων στήν Ἀνατολική Εὐρώπη, οἱ δικοί της στήν προσπάθεια νά τό σκάσουν, ἔφυγαν, ἀφήνοντάς την ξεχασμένη νά φυλάει τό σπίτι. Ἀπό κεῖ καί πέρα ἔζησε μιά τόσο σκληρή ζωή, πού, ὅπως γράφει ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας, ἄν δέν εἶχε πραγματικά συμβεῖ δέν θά μπορούσαμε ποτέ νά τήν διηγηθοῦμε. Ὅμως ὑπάρχει κάτι τό σπάνιο σ’ αὐτήν τήν νοητικά πτωχή, τήν γλωσσικά και ἐκφραστικά ὑστερημένη, τό κατατρεγμένο, πλανόβιο παιδί πού, μετά τήν ἀπελευθέρωση, τόν τελευταῖο χειμώνα τοῦ Δεύτερου Παγκόσμιου, πέρασε ἀπό τήν παιδική ἡλικία στήν ἐφηβεία πασχίζοντας πεισματικά να ἐπιβιώσει ἀνάμεσα σέ ἀνθρώπους μέ ἕνα κοινό γνώρισμα: σελ. 198 : Οἰ ἄνδρες προσπαθοῦν νά τήν βιάσουν, οἱ γυναῖκες τήν δέρνουν ἀλύπητα. Ἄν τήν σώζουν κάποιοι εἶναι οἱ πόρνες. Τό πραγματικά θαυμαστό δέν εἶναι πώς ἐπιβίωσε ἀλλά πώς διατήρησε την ἱκανότητα, μέσα στον ἀφανισμό, νά νιώθει χαρά καί νά δίνει χαρά.
Ὁ Σταῦρος Ζουμπουλάκης κλείνει το ἐπίμετρό του ἔτσι:
Ἄν ἡ εὐτυχία βρίσκεται πράγματι μέσα στή δυνατότητα αὐτοῦ τοῦ κόσμου, ἡ Τσίλι τήν διεκδίκησε αὐθόρμητα καί αὐτόνομα, καί πολλές φορές τήν κατάκτησε, χωρίς νά βλάψει ἄνθρωπο, χωρίς νά μπεῖ στόν πειρασμό νά κάνει κακό σέ κάποιον, οὔτε κάν γιά λόγους ἅμυνας. Ἡ Τσίλι ὑπέστη τό κακό τοῦ κόσμου, ἀλλά δέν τό ἄσκησε οὔτε μιά φορά. Ἔχει τη θέληση για ζωή πού δε γίνεται ποτέ θέληση γιά δύναμη. Ἡ Τσίλι μέσα σ’ αὐτόν τόν κυκεώνα μίσους ἔμεινε ἤθικά καθαρή: ὅταν ἡ πόρνη τήν ὁποία ὑπηρετεῖ ἀποπειρᾶται νά τήν βγάλει στήν πορνεία, θά φύγει αὐτοστιγμεί, μέσα στή νύχτα. Ἡ Τσίλι δέν εἶναι τό ἀγρίμι πού ἐπέζησε μέσα στό δάσος, εἶναι ἕνα ἀθῶο πλάσμα, μέ νοητική ὑστέρηση, ἱκανό ὅμως νά ἀγαπήσει καί νά ἀγαπηθεῖ, ἕνα ἀθῶο παιδί πού θέλει νά ζήσει καί νά χαρεῖ. Τό θαῦμα δέν εἶναι ὅτι ἐπιβίωσε, τό θαῦμα εἶναι ἡ καλοσύνη της! Τό ἀληθινό θαῦμα εἶναι ὅτι δέν ἔχασε τήν καλοσύνη της, ὅταν γύρω της θρασομανοῦσε τό μίσος. Χωρίς αὐτή τήν καλοσύνη, ἡ ἱκανότητά της γιά εὐτυχία καί χαρά δέν θά μποροῦσε νά ἀντέξει. Ἡ καλοσύνη (της) εἶναι συνώνυμη τῆς χαρᾶς (της). Διαβάζω τοῦτο το μυθιστόρημα σάν μια κλήση ἀγάπης: να ἀγαπήσουμε τη μικρή Τσίλι καί κάθε Τσίλι αὐτοῦ τοῦ κόσμου.
Κατά τη διάρκεια ἑνός ἀξέχαστου σεμινάριου πού παρακολούθησα στο Ἰνστιτοῦτο μέ εἰσηγήσεις ἀπό θεραπευτές μεγάλης πείρας, ὅπως ἡ κυρία Χατζηπατέρα και ἡ κυρία Καλογεροπούλου, ἄρχισα να ἀντιλαμβάνομαι τί σημαίνει στην πράξη ὁ λόγος τοῦ Ἁγίου Σωφρόνιου τοῦ Ἔσσεξ: «Ἡ θεία χάρη ἔχει πολλές φορές το παράξενο ἰδίωμα νά ἐμφανίζεται ὡς κατάρα».
Ἔτσι: μ’ αὐτήν την ὅλως ἄλλη ὀπτική, φωτίζονται, καταλήγω, τά ἐν δυνάμει μοναδικά ταλέντα τῶν Aspergers, οἱ κρυμμένες ἱκανότητες καί χάρες.
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] To κείμενο αυτό αποτελεί ομιλία στην παρουσίαση τοῦ βιβλίου, που έγινε στις 19 Ιουνίου του 2025 στον Ιανό.
[2] https://www.myaspergerschild.com/2010/10/potential-genius-of-aspergers.html.
[3] H. O’ Connell και M. Fitzgerald, Laurence Stephen Lowry and Asperger’s syndrome, τχ. 3, τόμ. 172, σ. 147-148.
Add comment
Comments